#WOT 5: Lafheid

01. Noorderhaven

     8

De foto is genomen in het zwembad aan de Zuiderzeedijk in Harlingen. Het is zomer 1941 en elf jongens, gemiddeld achttien jaar oud, kijken brutaal in de lens van een Duitse soldaat, die een foto maakt om thuis te laten wie freundlich die Holländer sind. De vrienden hadden afgesproken om, als een Duitser hen wilde fotograferen, als kleine verzetsdaad het V-teken te maken, de symbolische groet van Winston Churchill. Eén van die jongens is mijn vader, en hij lacht breeduit, terwijl hij zijn ogen een beetje dichtknijpt tegen de zon. Als je wilde, kon je een afdruk van de foto bestellen, en dat werd grif gedaan.

Mijn vader kon op dat moment niet weten wat de gevolgen van deze kleine verzetsdaad zouden zijn, voor zichzelf en later voor zijn kinderen.

In 1940 probeerde rijkscommissaris Seyss-Inquart het verwante Hollandse broedervolk nog met een fluwelen handschoen te winnen voor het nationaalsocialisme, maar nadat de Februaristaking in 1941 duidelijk had gemaakt dat Nederland zich tegen de Jodenvervolging verzette, trok hij de handschoen uit en werd een ijzeren vuist voelbaar.

Ook in Harlingen wilden de Duitsers zo snel mogelijk orde op zaken stellen, de bezetter had genoeg van de kwajongensstreken van mijn vader en zijn leeftijdsgenoten. Zij hadden Winston Churchill opgegeven voor het lidmaatschap van de NSB, de bloemist met Duitse sympathieën had op zijn winkelruit, onder de naam De-vergeet-mij-niet, het woord nooit aangetroffen. Op blinde muren werd mof en V for Victory gekalkt.

Dat najaar kwam de foto in handen van de inmiddels pro-Duitse politie en mijn vader werd opgepakt. In het wachtlokaal kwamen één voor één de andere acht binnendruppelen; in hun eentje brachten zij die nacht door in de politiecel. De volgende dag droeg de politie van Harlingen hen over aan de Sicherheitspolizei in Leeuwarden, die hen veertien dagen gevangen hield in het Huis van Bewaring. Overdag plakte mijn vader giro-enveloppen, ’s nachts lag hij op zijn bed te verkleumen tussen vier kale muren met één betralied raampje, waardoor hij kon zien of het bewolkt was of niet.


Lafheid ~ 1) Bangheid 2) Bloheid 3) Flauwiteit 4) Gebrek aan moed 5) Handeling 6) Kleinhartigheid 7) Laffe daad 8) Lafhartigheid 9) Smakeloosheid 10) Uiting 11) Weekheid 12) Zouteloosheid


Maar het werd nog erger, Kamp Amersfoort bleek het eindstation. Als gevangene 902 liep hij, begeleid door SS’ers en zoeklichten van met machinegeweren uitgeruste wachttorens, tussen het prikkeldraad door naar Block 4. Avondeten zat er die dag niet in, en dat zou in de dagen erna niet veel beter worden. Na ruim acht weken vond de bezetter dat de jongens nu wel geleerd hadden hoe ze zich moesten gedragen. Met een kaalgeschoren hoofd en vijfentwintig kilo lichter kwam mijn vader weer thuis. Maar een gedeelte van hem is altijd in dat kamp achtergebleven.

Angst heeft mijn vader altijd verstopt achter stoerheid. Jongens waren we nog op het politiebureau, zo schreef hij ooit, in een paar weken tijd waren we echte kerels geworden. En wij, zijn zoons, moesten dat ook worden, het liefst zo jong mogelijk. Een lange broek in de winter? Onzin! En zo waren mijn broers en ik de enigen die in een korte broek op het besneeuwde schoolplein liepen. Huilen? Huil maar als je moeder begraven wordt, zei hij dan. Ziekte bestond voor hem niet, hij kende alleen maar aanstellerij. De eerste Duitse woorden, die ik leerde, waren Übermensch en faules Schweinhund.

In 1978 zag ik de foto voor het eerst, in een klein boekje over de bevrijding van Harlingen, uitgegeven door het Centraal Comité 1945. Een aantal Harlinger jongelui tartte de bezetter met het V-teken van Churchill. Het kostte hen enige maanden concentratiekamp in Amersfoort, luidt het onderschrift. Een aantal, maar niet allemaal, want op de foto staan ook twee jongens, die niet meedoen. Waren zij hier te laf voor?

Kun je de roekeloze actie van mijn vader een dappere verzetsdaad noemen? Trots ben ik nooit op zijn V-teken geweest en vaak heb ik gedacht: had hij maar een andere keuze gemaakt, daar op die zeedijk. Had hij zich maar aangesloten bij dat laffe tweetal. Zijn gebaar heeft het Derde Rijk niet doen instorten, maar hing wel als een schaduw boven mijn jeugd.

Uiteindelijk heb ik, tussen de regels door, van mijn vader dan toch geleerd dat dapper zijn vaak geen keuze is, maar iets wat je gewoon overkomt. Omdat je bent wie je bent, in die fractie van een seconde, waarin iets in jou bepaalt of het vechten, vluchten of bevriezen wordt. De geschiedenis stelt dan achteraf vast of je held dan wel lafaard bent.

Voor al die anderen, die meer tijd hadden om tot een onbaatzuchtige beslissing te komen, heb ik diep respect. Ik vraag me af, wat ik zelf in zo’n situatie zou doen en prijs me gelukkig dat ik nog nooit zo’n beslissing heb hoeven nemen. Immers, wij leven in dit land nog steeds in vrede en mogen in maart weer naar de stembus.

 

#WOT: betekent Write on Thursday. Iedere donderdag verschijnt er een woord waarover je iets kunt schrijven, vloggen of ploggen. Laat een link achter naar je eigen blog onder het woord van die week zodat iedereen mee kan lezen.

De #WOT is bedacht door Karin Ramaker. Daarna is het overgenomen door Irene van Putten, vervolgens door Hendrik-Jan de Wit en nu dus door Martha Pelkman.

Print Friendly, PDF & Email

Post-navigatie:




Wat je niet wil missen:

8 thoughts on “#WOT 5: Lafheid

    1. Dank je, het was niet moeilijk dit verhaal te schrijven. Ik draag het al mijn hele leven met me mee, en het opnieuw beschrijven relativeert enorm.

  1. Beste Stephan,

    Indrukwekkend en mooi verhaal. Toch zou ik de 2 jongens, die niet meededen met het V teken, niet weg willen zetten alszijnde laf. Wellicht waren de anderen ook geen helden maar was het meer een, niet echt doordachte, kwajongens streek. Mijn moeder spuugde, als jong meisje, samen met haar vriending, naar Duitse soldaten, omdat ze thuis gehoord had dat Duitsers om op te spugen waren. De soldaten draaiden zich om en hadden het plan om naar haar ouders te gaan maar zagen daar, om watvoor reden dan ook, toch vanaf. Mijn moeder was om deze reden geen held, het was meer een onbezonnen overmoedig jeugdig incident. Ze heeft het nooit meer in haar hoofd gehaald om iets dergelijks te doen. Voor je vader liep het helaas minder goed af.

    1. Dag Els,
      Bedankt voor je mooie reactie. Het is niet mijn bedoeling de twee jongens als laf af te serveren, want in het hele blog twijfel ik of je jeugdige overmoed (net zoals van jouw moeder) dapper kunt noemen, en iets meer aarzeling laf. Was mijn vader maar wat minder stoer, en dus ‘laf’ geweest, heb ik vaak gedacht. Als je mijn blogs wekelijks wilt lezen, kun je me op FB volgen. Ik schrijf overigens niet alleen over de oorlog …

  2. Een indrukwekkend verhaal, Stephan. Ik ben nog niet zolang geleden bij Kamp Amersfoort geweest en heb daar van de hele geschiedenis en de gruweldaden van de Duitsers kennis kunnen nemen in het bijbehorende bezoekerscentrum. De rillingen lopen je over de rug, zeker bij de verhalen over de mensen die het niet overleefden uiteindelijk. Hoe wrang ook: je vader heeft eigenlijk geluk gehad dat het voor hem redelijk goed afliep. Maar dat het voor jou minder gelukkig uitpakte, is de trieste keerzijde van de medaille. Ook ik denk dat “stoer doen” hier beter op zijn plaats is dan “dapper zijn”. En wat je schrijft: achteraf is pas te bepalen wie dapper en wie laf was. Hoe zwaar de dilemma’s en hoe onmogelijk de keuzes zijn in een oorlog kun je zelf ervaren in het Oorlogsmuseum in Overloon.

    1. Dag Jannie, bedankt voor je reactie. Wil je wel geloven dat ik nog nooit in Kamp Amersfoort ben geweest? Ik kan er niet toe komen. Blijkbaar heb ik veel van de angst, die mijn vader nooit onder woorden bracht, in mijn jeugd geabsorbeerd. Het was goed dit toch weer eens onder (mijn) woorden te brengen.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

%d bloggers liken dit: